İnsanlık tarihi boyunca adaletin, ahlakın ve toplumsal düzenin merkezinde daima “hak” kavramı yer almıştır. Medeniyetler kanunlarla ayakta durmuş olabilir; fakat vicdan olmadan hiçbir hukuk uzun süre yaşayamaz. Kendi kültürel ve inanç dünyamızda “kul hakkı” denildiğinde çoğu zaman iki insan arasında geçen bireysel bir haksızlık akla gelir. Oysa telafisi en zor, vebali en ağır kul hakkı, çoğu zaman bir insanın cebinden çalınanlarda değil; toplumun ortak vicdanından çalınan kamu malında gizlidir. Çünkü kamu malı sıradan bir eşya, kuru bir bütçe kalemi ya da sahipsiz bir imkân değildir. O; görünmeyen binlerce insanın emeğinin, alın terinin ve umudunun somutlaşmış hâlidir.Bir devlet dairesindeki masa, bir okulun sırası, bir hastanenin lambası, kaldırımdaki taş, parkta sallanan bir çocuğun salıncağı… Bunların her birinde yüzünü hiç görmediğimiz insanların emeği vardır. Tarlasını süren çiftçinin güneş altında biriken teri, sabah ezanıyla yola koyulan işçinin yorgunluğu, dükkânını açan esnafın sabrı ve vergisini ödeyen milyonların fedakârlığı, kamu malının görünmeyen harcını oluşturur. Bu yüzden kamu malına zarar vermek, yalnızca maddi bir kayba yol açmaz; aynı zamanda toplumun ortak güvenine, ortak vicdanına ve geleceğine zarar verir.Bir kişiye karşı işlenen suçta, dönüp özür dileme ve helallik alma ihtimali vardır. Fakat kamu malına uzanan bir elin muhatabı yalnız bir kişi değildir. O ülkede yaşayan herkes, hatta henüz doğmamış nesiller bile bu hakkın sahibidir. Bu nedenle kamu malı üzerindeki kul hakkı, görünmez ama çok ağır bir vebal taşır. Çünkü insan bazen kendi günahının yükünü yalnız sırtlanır; fakat kamu malına ihanet ettiğinde, farkında olmadan bir milletin duasına gölge düşürür.Çalışma hayatı ise bu büyük ahlaki ideallerin en sessiz sınav alanıdır. İnsan çoğu zaman vicdanını büyük olaylarda değil; küçük ayrıntıların içinde kaybeder ya da kurtarır. Devasa ihalelerden, milyonluk yolsuzluklardan önce; masanın üzerindeki sıradan bir tükenmez kalemde, kurum yazıcısından alınan şahsi bir çıktıda başlar bu sınav. Çünkü insanın karakteri, çoğu zaman kimsenin önemsemediği küçük davranışlarda ortaya çıkar.Bir an düşünün: Kuruma ait yazıcıdan şahsi bir belge çıkardığınız o kısa anı… Mantık hemen fısıldar: “Altı üstü bir kâğıt, birkaç damla mürekkep.” Gerçekten de fiziksel olarak baktığınızda, o kâğıt yalnızca birkaç gram ağırlığındadır; maddi değeri ise kuruşlarla ölçülür. Fakat vicdan terazisinde mesele hiçbir zaman yalnızca kâğıt değildir. Çünkü o ince beyaz sayfanın içinde görünmeyen milyonlarca insanın emeği vardır. Siz şahsi işiniz için o düğmeye bastığınızda, aslında bir milletin ortak alın terinden küçücük de olsa bir pay koparmış olursunuz.“Altı üstü bir kalem”, “altı üstü bir kâğıt” diye küçümsenen bu davranışlar zamanla toplumun ahlaki dokusunda sessiz çatlaklar oluşturur. Küçük sızıntılar birleştiğinde, yarın yapılacak bir okulun tuğlasından, bir hastanenin cihazından, bir çocuğun eğitim hakkından eksilir. Geleceğin rızkından bugüne çekilmiş görünmez bir avansa dönüşür. İşte bu yüzden kamu malına ihanet, yalnız hukuka karşı değil; insanın kendi vicdanına karşı işlediği en sessiz suçlardan biridir.Gerçek dürüstlük, insanın yalnızca denetlendiği yerde değil; kimsenin görmediği anda da doğru kalabilmesidir. Arkada bir kamera yokken, kimse sizi izlemiyorken, eliniz o kaleme uzandığında ya da yazıcının tuşuna basacakken bir an durup “Bunda görünmeyen binlerce insanın ve henüz doğmamış çocukların hakkı var” diyebilmek… İşte ahlak tam o anda başlar. Çünkü erdem, ceza korkusuyla değil; vicdanın sessiz iradesiyle anlam kazanır.Bu nedenle “En büyük kul hakkı kamu malıdır” sözü yalnızca dinî bir öğüt değil; aynı zamanda toplumsal düzeni ayakta tutan derin bir medeniyet ilkesidir. Kamu malına sadakat, aslında birbirimize olan sadakatimizdir.
Bir toplumun gerçek ahlak seviyesi de tam burada ortaya çıkar:
Sahipsiz sandığı şeye nasıl davrandığında.